Drugi pokój toruński: jak zmienił mapę Prus w 1466 roku

19 października 1466 roku w Toruniu zawarto drugi pokój toruński, który zakończył wojnę trzynastoletnią między Królestwem Polskim a zakonem krzyżackim. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie i ziemię chełmińską, a państwo zakonne utraciło część terytorium i uznało zwierzchnictwo polskiego króla. Zakon zachował jednak własne władztwo w pozostałych Prusach.

Wojna trzynastoletnia doprowadziła do rokowań w Toruniu

Konflikt rozpoczął się w 1454 roku, gdy Związek Pruski wystąpił przeciw władzy zakonu krzyżackiego i zwrócił się o pomoc do króla Kazimierza IV Jagiellończyka. Polska włączyła się do walki, która przez kolejne lata toczyła się w Prusach i nad Bałtykiem. Jej wynik miał rozstrzygnąć, kto będzie kontrolował ważne miasta, szlaki handlowe i ziemie regionu.

Pokój podpisano w Toruniu — mieście położonym nad Wisłą i związanym z politycznymi oraz gospodarczymi dziejami Prus. Traktat z 19 października 1466 roku zamknął trzynaście lat wojny, ale nie zlikwidował zakonu krzyżackiego ani całego jego państwa. Ustalił nowy podział ziem i zależności między Polską a zakonem.

Pomorze Gdańskie i ziemia chełmińska wróciły pod władzę króla

Do Królestwa Polskiego przyłączono Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską oraz inne obszary, które wcześniej znajdowały się pod władzą zakonu. Zmiana ta przywróciła polskiemu królowi kontrolę nad ziemiami łączącymi wnętrze kraju z Bałtykiem. Miała znaczenie dla dostępu do portów i handlu prowadzonego szlakami rzecznymi oraz morskimi.

Włączenie tych terenów oznaczało zmianę ich przynależności politycznej, a nie tylko koniec działań wojennych. Królestwo Polskie rozszerzyło swoje władztwo na zachodzie i północy, obejmując obszary istotne dla gospodarki i bezpieczeństwa. Dla mieszkańców ważne było to, że odtąd podlegali władzy króla polskiego, a nie zwierzchnictwu zakonu.

Zakon krzyżacki zachował państwo w pozostałych Prusach

Traktat pozostawił zakonowi część jego dotychczasowego władztwa. Wielki mistrz i państwo zakonne nie przestali istnieć, choć ich pozycja uległa osłabieniu. Zakon miał uznać zwierzchnictwo polskiego króla, co wprowadzało polityczną zależność, ale nie oznaczało natychmiastowego włączenia wszystkich ziem zakonnych do Korony.

Ten układ pomaga zrozumieć, dlaczego pokój toruński nie zakończył rywalizacji o Prusy raz na zawsze. Polska uzyskała znaczące terytoria i przewagę, lecz zakon nadal dysponował własnym państwem. Zależność od króla i odrębne istnienie zakonu były dwiema stronami porządku ustalonego w 1466 roku.

Mapa regionu po 1466 roku miała dwa główne ośrodki władzy

Po pokoju zachodnia część Prus, w tym Pomorze Gdańskie i ziemia chełmińska, znalazła się pod bezpośrednią władzą Królestwa Polskiego. Pozostałe ziemie pruskie nadal tworzyły państwo zakonne, podporządkowane politycznie polskiemu królowi. Mapa regionu pokazywała więc zarówno rozszerzenie polskiego panowania, jak i dalsze istnienie odrębnego władztwa krzyżackiego.

Toruń przypomina o tej zmianie jako miejsce, gdzie zawarto traktat, a zarazem miasto leżące w regionie, którego polityczna przynależność została na nowo określona. Pokój wpłynął na układ sił nad Bałtykiem i na relacje Polski z zakonem, ale nie ustanowił jeszcze jednolitego polskiego panowania nad wszystkimi Prusami.

Sekularyzacja z 1525 roku była późniejszym wydarzeniem

Drugi pokój toruński należy odróżnić od sekularyzacji państwa zakonnego, która nastąpiła dopiero w 1525 roku. Wtedy Albrecht Hohenzollern przekształcił państwo zakonne w świeckie księstwo pruskie i złożył hołd lenny Zygmuntowi I Staremu. Był to osobny etap dziejów regionu, odległy od traktatu z 1466 roku o niemal sześćdziesiąt lat.

Pokój toruński zakończył wojnę, zmienił granice i określił zależność zakonu od polskiego monarchy. Nie rozwiązał jednak państwa zakonnego ani nie przekształcił go w księstwo. Jego znaczenie polegało na nowym podziale Prus: część ziem wróciła pod władzę Polski, a zakon zachował własne państwo w pozostałej części regionu.

Źródło: Encyklopedia PWN