Komisja Edukacji Narodowej: co zmieniła w polskiej szkole

14 października 1773 roku sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej, która miała zająć się organizacją szkolnictwa w Rzeczypospolitej. Rocznica tego wydarzenia wyjaśnia, dlaczego właśnie tego dnia obchodzony jest Dzień Edukacji Narodowej. Samo święto ustanowiono jednak znacznie później. KEN nie stworzyła współczesnego systemu szkolnego: była państwową instytucją, która przejęła zarząd nad szkołami i rozpoczęła ich reformę.

Dlaczego powołano Komisję Edukacji Narodowej

Bezpośrednim kontekstem była kasata zakonu jezuitów przez papieża Klemensa XIV w 1773 roku. Jezuici prowadzili znaczną część szkół w Rzeczypospolitej, więc likwidacja zakonu postawiła przed władzami konkretne zadanie: trzeba było zdecydować, kto przejmie placówki, ich majątek i nadzór nad nauczaniem.

Sejm powołał KEN jako instytucję państwową, której zadaniem było uporządkowanie spraw edukacji. Była to odpowiedź na zmianę w istniejącej sieci szkolnej, a zarazem próba objęcia nauczania bardziej spójnym zarządem. Komisja działała w realiach XVIII-wiecznej Rzeczypospolitej, przed rozbiorami i w odmiennych warunkach niż dzisiejsze państwo. Jej działalność obejmowała przede wszystkim szkolnictwo podlegające władzom Rzeczypospolitej.

To rozróżnienie pomaga właściwie rozumieć jej rolę. KEN nie była ministerstwem działającym w granicach i według zasad współczesnego państwa. Jej znaczenie wynikało z tego, że organizacja znacznej części szkolnictwa stała się przedmiotem działań instytucji państwowej.

Jak KEN zmieniała organizację nauczania

Komisja nadzorowała szkoły i dążyła do stworzenia spójniejszego systemu zarządzania edukacją. W miejsce rozproszonej organizacji rozwijała sieć placówek o określonych szczeblach i powiązaniach. Ważną częścią reform było także przygotowanie nauczycieli oraz ustalenie, czego i w jaki sposób mają uczyć. W praktyce reforma obejmowała więc zarówno strukturę szkolnictwa, jak i codzienne warunki prowadzenia lekcji.

Zmiany dotyczyły również programu. KEN wspierała większy nacisk na przedmioty praktyczne i wiedzę o świecie, w tym matematykę, nauki przyrodnicze, historię oraz język polski. Edukacja miała lepiej przygotowywać młodzież do życia publicznego i pełnienia obowiązków obywatelskich. To pokazuje, że reforma nie sprowadzała się do przejęcia szkół po jezuitach: dotyczyła także tego, jaką wiedzę uczniowie zdobywali i czemu miała ona służyć.

Do przeprowadzenia zmian potrzebne były podręczniki i wspólne zasady nauczania. Komisja wspierała prace nad nowymi książkami szkolnymi oraz organizacją szkół. Nie oznaczało to jednak natychmiastowej, jednakowej zmiany we wszystkich placówkach. Tempo wprowadzania reform zależało od lokalnych warunków, dostępności nauczycieli i środków.

Osoby zaangażowane w reformę

W pracach związanych ze zmianami uczestniczyli między innymi Hugo Kołłątaj i Grzegorz Piramowicz. Kołłątaj był związany z reformą Akademii Krakowskiej, a Piramowicz należał do osób zaangażowanych w rozwój nowych programów i podręczników. Ich działalność pokazuje, że reforma wymagała pracy na różnych poziomach: od organizacji szkół i kształcenia nauczycieli po treść lekcji.

Nie należy jednak przypisywać KEN wszystkich rozwiązań, które kojarzą się dziś ze szkołą. Jej kompetencje, zasięg i możliwości wynikały z ustroju oraz granic Rzeczypospolitej w XVIII wieku. Trafniej mówić o państwowej próbie uporządkowania znacznej części ówczesnego szkolnictwa niż o stworzeniu systemu, który bezpośrednio przetrwał do naszych czasów.

Rocznica KEN a Dzień Edukacji Narodowej

Powołanie Komisji Edukacji Narodowej nastąpiło 14 października 1773 roku. Ta rocznica stała się historycznym punktem odniesienia dla polskiego Dnia Edukacji Narodowej, nazywanego potocznie Dniem Nauczyciela.

Samo święto nie jest jednak tradycją sięgającą XVIII wieku. Dzień Nauczyciela ustanowiono w Polsce w 1957 roku, a od 1982 roku funkcjonuje nazwa Dzień Edukacji Narodowej. Współczesne obchody przypadają 14 października i obejmują pracowników oświaty, a nie tylko nauczycieli. Rocznica KEN tłumaczy wybór daty, lecz nie należy utożsamiać powołania komisji z późniejszym ustanowieniem święta.

Co 14 października przypomina o edukacji

Związek tej daty z polską szkołą ma dwa odrębne elementy: wydarzenie historyczne z 1773 roku i święto ustanowione w XX wieku. Pierwsze przypomina o momencie, w którym organizacja edukacji stała się przedmiotem zorganizowanych działań państwa. Drugie jest współczesną formą obchodów, obejmującą pracowników oświaty.

KEN nie stworzyła szkoły w dzisiejszym kształcie, a jej reformy nie wszędzie przebiegały tak samo. Jej działalność zapoczątkowała jednak ważny etap myślenia o szkolnictwie jako o sprawie publicznej, wymagającej nadzoru, programów, podręczników i przygotowanych nauczycieli. To właśnie rocznica powołania komisji, a nie data ustanowienia święta, sprawia, że 14 października jest ważny dla polskiej edukacji.

Źródło: Gov