27 września: skąd wzięło się Polskie Państwo Podziemne

27 września obchodzimy Dzień Polskiego Państwa Podziemnego. Data nawiązuje do utworzenia Służby Zwycięstwu Polski w oblężonej Warszawie w 1939 roku. Był to początek organizowania konspiracji wojskowej po napaści na Polskę. Państwo podziemne, które rozwinęło się w kolejnych latach, obejmowało jednak także cywilną administrację, edukację i pomoc potrzebującym.

Dlaczego wybrano 27 września?

27 września 1939 roku, gdy Warszawa broniła się jeszcze przed wojskami niemieckimi, powstała Służba Zwycięstwu Polski. Na jej czele stanął generał Michał Karaszewicz-Tokarzewski. Organizacja miała prowadzić dalszą walkę w warunkach okupacji i tworzyć sieć konspiracyjną. Jej powołanie wskazywało, że kapitulacja miasta i przegrana kampania nie muszą oznaczać końca zorganizowanego oporu.

Dzień Polskiego Państwa Podziemnego upamiętnia tę datę jako symbol początku podziemnych struktur. Nie oznacza to, że 27 września istniały już wszystkie instytucje kojarzone dziś z państwem podziemnym. Powstawały stopniowo, w różnych warunkach okupacyjnych, a ich zadania i podporządkowanie zmieniały się w czasie.

Święto ustanowił Sejm w 1998 roku. Jego nazwa kieruje uwagę na coś szerszego niż samą walkę zbrojną: próbę utrzymania ciągłości polskich instytucji mimo utraty możliwości jawnego działania w kraju.

Od Służby Zwycięstwu Polski do Armii Krajowej: krótka chronologia

• 27 września 1939 roku – w Warszawie powstaje Służba Zwycięstwu Polski, organizacja wojskowej konspiracji.
• Listopad 1939 roku – tworzy się Związek Walki Zbrojnej, który przejmuje rolę głównej organizacji wojskowej podporządkowanej władzom polskim na uchodźstwie.
• 1940 rok – powstaje Delegatura Rządu na Kraj, rozwijająca cywilną reprezentację rządu w okupowanej Polsce.
• 14 lutego 1942 roku – Związek Walki Zbrojnej zostaje przemianowany na Armię Krajową.
• Grudzień 1942 roku – rozpoczyna działalność Rada Pomocy Żydom „Żegota” przy Delegaturze Rządu na Kraj.

Ta chronologia pokazuje różnicę między początkiem konspiracji wojskowej a rozwojem całego państwa podziemnego. Służba Zwycięstwu Polski nie była cywilną administracją, tajną szkołą ani organizacją pomocy. Stanowiła jeden z początków zorganizowanego oporu, z którego wyrastała późniejsza struktura wojskowa.

Co obejmowało Polskie Państwo Podziemne?

Polskie Państwo Podziemne to określenie konspiracyjnych struktur związanych z władzami Rzeczypospolitej na uchodźstwie. Jego część wojskową stanowiły Związek Walki Zbrojnej, a następnie Armia Krajowa. Cywilną reprezentację rządu tworzyła Delegatura Rządu na Kraj wraz z podległymi jej komórkami. Działały również podziemne instytucje polityczne i wymiar sprawiedliwości.

Rozróżnienie ma znaczenie: żołnierz Armii Krajowej, nauczyciel prowadzący tajne zajęcia i osoba pomagająca prześladowanym mogli działać w odmiennych strukturach. Ich praca nie sprowadzała się do jednego rodzaju działalności. Jednocześnie nie każda organizacja konspiracyjna w okupowanej Polsce była częścią tych samych struktur lub podlegała temu samemu kierownictwu.

Okupanci likwidowali lub ograniczali polskie instytucje, kontrolowali życie publiczne i stosowali represje. Podziemne państwo nie mogło więc działać jak jawna administracja. Opierało się na łącznikach, konspiracyjnych lokalach, ukrytych dokumentach i ludziach, którzy podejmowali ryzyko zarówno przy planowaniu działań zbrojnych, jak i przy zwykłej pracy urzędowej czy nauczaniu.

Tajne nauczanie i pomoc: cywilna strona konspiracji

Jednym z najbardziej codziennych przejawów oporu było tajne nauczanie. W mieszkaniach i innych ukrytych miejscach nauczyciele prowadzili zajęcia obejmujące materiał niedostępny w szkołach działających pod kontrolą okupanta. Nauka wymagała podręczników, ustalania programu i sprawdzania wiedzy, choć odbywała się poza jawnym systemem szkolnym.

Cywilne instytucje podziemne zajmowały się również pomocą osobom zagrożonym. Konkretnym przykładem jest Rada Pomocy Żydom „Żegota”, utworzona w 1942 roku przy Delegaturze Rządu na Kraj. Organizowała między innymi wsparcie finansowe i pomoc w zdobywaniu fałszywych dokumentów dla Żydów ukrywających się przed niemieckimi prześladowaniami. Była instytucją pomocy cywilnej, a nie oddziałem wojskowym.

Takie działania wyjaśniają, dlaczego słowo „państwo” jest tu istotne. Chodziło nie tylko o opór wobec okupanta, lecz także o podtrzymanie zadań, które w normalnych warunkach wykonują publiczne instytucje: nauczania, organizowania pomocy i reprezentowania obywateli.

Akcja pod Arsenałem jako przykład działalności wojskowej

Działania wojskowe miały inne cele i metody. 26 marca 1943 roku w Warszawie członkowie Grup Szturmowych Szarych Szeregów przeprowadzili akcję pod Arsenałem, uwalniając więźniów przewożonych przez Niemców. Grupy Szturmowe były związane z Kierownictwem Dywersji Armii Krajowej. Akcja pokazuje, jak przygotowanie, rozpoznanie i użycie siły łączyły się w działalności konspiracyjnej.

Nie należy jednak traktować tej operacji jako obrazu wszystkich codziennych zadań państwa podziemnego. Obok akcji zbrojnych trwała praca ludzi, których nazwisk często nie znamy: prowadzili lekcje, przekazywali informacje, organizowali dokumenty i pomoc. Różne role składały się na system funkcjonujący pod okupacją, ale nie czyniły wszystkich uczestników członkami jednej organizacji.

27 września przypomina zatem o początku wojskowej konspiracji i o instytucjach, które powstały później. Czytając o Polskim Państwie Podziemnym, warto sprawdzać, o której z tych struktur mowa: Służbie Zwycięstwu Polski, Armii Krajowej, Delegaturze Rządu na Kraj czy konkretnej organizacji pomocy.

Źródło: Instytut Pamięci Narodowej