28 października 1956: przemówienie Gomułki i Polski Październik

28 października 1956 r. Władysław Gomułka przemawiał na wiecu w Warszawie, kilka dni po powrocie na stanowisko I sekretarza KC PZPR. Jego wystąpienie stało się symbolem Polskiego Października: okresu, w którym społeczne nadzieje na zmianę spotkały się z próbą przebudowy władzy. Odwilż przyniosła realne korekty, ale nie zakończyła rządów komunistycznych.

Dlaczego kryzys narastał po śmierci Bolesława Bieruta

Bolesław Bierut zmarł w Moskwie 12 marca 1956 r., podczas XX Zjazdu Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. W kolejnych miesiącach w Polsce narastało niezadowolenie z polityki władz, represji i warunków życia. Ujawnienie w partii krytyki kultu jednostki oraz skutków stalinowskich rządów osłabiło dotychczasowy sposób sprawowania władzy.

Tłem były także postulaty robotników i mieszkańców miast. W czerwcu doszło do protestów w Poznaniu, krwawo stłumionych przez władze. Ich przebieg pokazał skalę napięcia społecznego i zwiększył presję na kierownictwo PZPR. Jesienią spór dotyczył zarówno polityki krajowej, jak i zakresu samodzielności Polski wobec Związku Radzieckiego.

Gomułka wrócił na czele PZPR w październiku

Władysław Gomułka był wcześniej jednym z czołowych działaczy komunistycznych, lecz w 1948 r. odsunięto go od kierownictwa, a później więziono. W 1956 r. jego powrót stał się możliwy w warunkach walki o przywództwo w partii i poszukiwania odpowiedzi na kryzys.

19 października VIII Plenum KC PZPR wybrało Gomułkę na stanowisko I sekretarza. Zmiana wywołała napięcie w relacjach z Moskwą; do Warszawy przybyła radziecka delegacja z Nikitą Chruszczowem. Ostatecznie nie doszło do zbrojnej interwencji, a nowe kierownictwo pozostało u władzy. Powrót Gomułki nie był więc nagłym skutkiem samego wiecu z 28 października: stanowisko objął wcześniej, w wyniku decyzji partyjnych.

Co wydarzyło się 28 października w Warszawie

Tego dnia Gomułka przemawiał do tłumu na wiecu w stolicy. Wystąpienie odczytywano w kontekście październikowych zmian i oczekiwań, że nowe kierownictwo ograniczy represje oraz zwiększy swobodę życia publicznego. Przemówienie stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych momentów Polskiego Października.

Warto oddzielić daty i wydarzenia: decyzja o wyborze Gomułki zapadła 19 października, a wiec odbył się 28 października. Sam wiec nie zakończył kryzysu ani nie ustanowił nowego ustroju. Był publicznym znakiem poparcia dla przywódcy, który obiecywał zmianę kursu w ramach istniejącego systemu.

Oczekiwania społeczne i granice odwilży

W 1956 r. wielu Polaków liczyło na ograniczenie cenzury i represji, poprawę warunków życia oraz większą niezależność kraju od ZSRR. Październik przyniósł między innymi zwolnienie z więzienia prymasa Stefana Wyszyńskiego i zmiany w polityce wobec Kościoła. Władze zapowiedziały też korekty w funkcjonowaniu państwa i partii.

Zakres przemian pozostał jednak ograniczony. PZPR zachowała monopol polityczny, a Gomułka nie dopuścił do powstania pluralistycznego systemu. W kolejnych latach władze ponownie ograniczały swobody, a protesty i konflikty społeczne wracały. Polski Październik był ważnym przełomem w obrębie PRL, lecz nie oznaczał końca państwa komunistycznego.

Polski Październik w historii PRL

Znaczenie października 1956 r. polegało na tym, że kryzys wymusił zmianę przywództwa i częściową korektę polityki bez obalenia systemu. Wydarzenia pokazały zarazem, że presja społeczna mogła wpływać na decyzje władz, choć jej skutki wyznaczały granice zaakceptowane przez partię.

Materiał Dzieje.pl poświęcony Polskiemu Październikowi opisuje kryzys polityczny 1956 r. i powrót Gomułki do kierownictwa PZPR. Czytając o 28 października, warto pamiętać o tej kolejności: śmierć Bieruta w marcu, protesty w Poznaniu w czerwcu, wybór Gomułki 19 października i jego warszawskie przemówienie dziewięć dni później.

Źródło: Dzieje.pl